Enthousiast vertelt ze over haar werk voor The Energy Project, een internationaal en door Europese financiering gerealiseerd onderzoek naar de oorzaken en preventie van overgewicht bij jongeren. Daar heeft Singh veel van geleerd, vertelt ze.

Een groot onderzoek was het, onder 8000 kinderen en hun ouders in 8 landen. De afrondende fase is ingegaan en een groot aantal publicaties komt eraan.

Bewegen en schoolprestaties

Maar we spreken haar vanwege het eerdere onderzoek, een vergelijkende literatuurstudie over de verhouding tussen bewegen en schoolprestaties van kinderen tot 18 jaar.

Wat was de aanleiding om dat te gaan doen?
“Er zijn wel eerder literatuurstudies gedaan over dit onderwerp, de relatie tussen lichamelijke activiteit en schoolprestaties, maar wij hebben alleen maar gekeken naar studies die deze relatie over langere termijn hebben gemeten.”

Wat is dan het probleem met die andere studies? Een te korte looptijd?
“Nee, niet eens zozeer dat ze kortdurend waren. Maar vaak is er maar op één tijdstip gemeten. Stel, dat je mij vertelt dat je op dit moment 4 keer per week sport en dat je een erg hoge Cito-score hebt gehaald. In dat geval weet je niet of jouw hoge Cito-score het gevolg is van je sport gedrag. Op het moment dat ik dat op meerdere tijdstippen meet, dan kan ik onderzoeken of een toename in sportgedrag ook samenhangt met een toename in schoolprestaties. Idealiter kijk je naar interventiestudies met een controle groep: dus een groep die bijvoorbeeld een beweeginterventie krijgt aangeboden en een groep die dat niet krijgt. In onze studie zijn 2 van dit soort studies opgenomen.”

Het was een heel werk, want er doken in eerste instantie meer dan 800 onderzoeken op. Daarvan voldeden er slechts 14 aan onze inclusie criteria en slechts 2 werden als methodologisch goed beoordeeld.
Hoe is die selectie in zijn werk gegaan?
“Die selectie van 14 komt omdat we alleen studies met een bepaalde opzet wilden en ook alleen studies over kinderen. We hebben bijvoorbeeld studies uitgesloten die de relatie tussen bewegen en schoolprestaties onderzochten in populaties met bepaalde ziekten. Ook hebben we besloten om alleen studies mee te nemen die na 1990 zijn gepubliceerd. We wilden nl graag dat onze resultaten iets zeggen over de kinderen van tegenwoordig.”

Hoe komt het dat er maar 2 studies echt goed zijn?
“We hebben gekeken naar de methodologische kwaliteit van de studies. Daarvoor hebben we hebben een checklist gemaakt waarin we een aantal onderwerpen hebben opgenomen om te bepalen of een studie aan bepaalde standaarden voldoet. Hoeveel mensen hebben bijvoorbeeld aan de studie deelgenomen? Hoe is gemeten hoeveel kinderen bewegen? Een objectieve manier van meten zegt dan meer dan een door kinderen of hun ouders ingevulde vragenlijst. Er was trouwens geen enkele studie die de hoeveelheid beweging van kinderen op een objectieve manier heeft gemeten. Als een studie voor meer dan 70% aan de eisen van onze checklist voldeed, was hij goed. Ja, we zijn redelijk streng geweest.”

“Wat opviel was dat studies veel verschillende soorten lichamelijke activiteit in verband met schoolprestaties brachten. In de vragenlijst van de ene studie werd dan bijvoorbeeld gevraagd: hoe vaak per week neem je deel aan schoolsport? In een andere studie werd gevraagd of je lopend of fietsend naar school gaat. Of hoeveel uur per week iemand met buitenschoolse sport bezig was. Doordat de studies dit allemaal op hun eigen manier deden, was het moeilijk om de resultaten van ons onderzoek in getallen te vatten. Ik kan daarom geen antwoord geven op een vraag (die ik overigens vaak krijg): ‘Hoeveel moeten kinderen bewegen om hun Cito-score te verbeteren?”

"Ja, we zijn redelijk streng geweest.”

Sporten en cultuur

Van de 14 onderzoeken komen er 12 uit de Verenigde Staten. Heeft de cultuur van een land invloed op bewegen en gezondheid?
“In Amerika speelt sport over het algemeen op universiteiten en high schools een veel belangrijkere rol dan bijvoorbeeld in Nederland. Wellicht heeft men daar meer aandacht voor sport dan in Nederland. In Nederland of Europa hebben we geen één studie gevonden die aan onze voorwaarden voldeed.

“Wij willen daarom heel graag ook in Nederland een studie van goede kwaliteit uitvoeren. Daar denken we momenteel over na en praten met verschillende partijen. Zoals altijd zitten we om financiering verlegen. Zoals ik eerder heb aangegeven is het belangrijk dat je op meerdere momenten in de tijd meet, zowel lichamelijke activiteit als schoolprestaties. We hebben daarom echt financiering nodig voor een langere termijn.”

Zou je op basis van een andere cultuur ook andere uitkomsten van zo’n onderzoek verwachten?
“Dat zou best kunnen. De waarde die sport in een cultuur of in een maatschappij heeft, zal zeker invloed kunnen hebben op het resultaat. Ondanks dat sport in Amerika een belangrijkere rol speelt, bewegen veel Amerikanen te weinig en is er veel overgewicht.”

Ze kijken naar sportende mensen op televisie?
(lacht) “Ja, naar honkballende mensen.”

Verschuiving

Een opmerkelijke bevinding uit de publicatie ‘Physical Activity and Performance at School’ is dat er geen enkele studie op een objectieve manier lichamelijke activiteit meet, vertelt Singh. Ze ziet wat dat betreft wel een verschuiving in haar vakgebied.

“In het onderzoek naar overgewicht en lichamelijke activiteit zie je dat steeds meer onderzoekers objectieve meetinstrumenten gebruiken, namelijk versnellingsmeters. Een versnellingsmeter is een kastje dat je op je heup draagt en dat meet met welke versnelling je lichaamszwaartepunt zich verplaatst. Ja, onderzoek waarin je zo objectief mogelijke meetinstrumenten gebruikt zou je meer willen. Door het gebruik van vragenlijsten worden de resultaten van deze onderzoeken minder betrouwbaar omdat de antwoorden vaak sociaal wenselijk zijn.”

Onderzoek waarin je zo objectief mogelijke meetinstrumenten gebruikt zou je meer willen.

Zijn er, afgezien van de financiering, problemen om zo’n onderzoek goed op te zetten? Of zou het dan gewoon gedaan kunnen worden?
“Door het onderzoek wat we hebben gedaan hebben we nu meer kennis in huis. We hebben nu gezien wat anderen niet goed hebben gedaan of beter hadden kunnen doen. Het zou een hele leuke uitdaging zijn om nu een grootschalig onderzoek op te zetten met deze inzichten.”

“De roep om interventies die haalbaar zijn is erg belangrijk. Je kan door er veel geld tegenaan te gooien iedereen een extra uurtje laten sporten per dag, maar het is de vraag of de interventie na afloop van het onderzoek dan ook nog door kan gaan. We proberen bij de ontwikkeling van beweeginterventies zo veel mogelijk rekening daarmee te houden. Het is de kunst om een interventie te vinden die praktisch haalbaar is.”

Bewegingsonderwijs in Nederland

Hoe staat het er met sport en bewegingsonderwijs intussen voor in Nederland?
“Op basisscholen is er nog een inhaalslag te maken door ervoor te zorgen dat er in ieder geval een vakleerkracht voor de klas staat. Op middelbare scholen wordt er steeds vaker gekort op het aantal uren bewegingsonderwijs ten opzichte van kernvakken, zoals wiskunde of talen.”

“Dat is zorgelijk. Regelmatig bewegen is niet alleen gezond – iets wat we al langer weten. Een ander belangrijk aspect van goed en regelmatig bewegingsonderwijs is dat kinderen die op jonge leeftijd actief zijn, ook op volwassenen leeftijd actiever zijn. Jong geleerd is oud gedaan. Meer bewegingsonderwijs hoeft overigens niet ten koste te gaan van andere lessen: je kunt lichaamsbeweging inbouwen in de reguliere lessen.”

Gemeten, gewogen en bevraagd

Momenteel is het Europese onderzoek The Energy Project in de afrondende fase beland, een onderzoek naar overgewicht en de preventie daarvan. Wat is dat precies voor onderzoek?
“Dat is een zogeheten cross-sectioneel onderzoek. Dan kijk je dus op één en hetzelfde moment naar beide uitkomstmaten. Iets dat we bij het andere onderzoek naar bewegen en schoolprestaties juist niet hebben gedaan. Wat we hier hebben gedaan, is meten hoe dik of dun je bent en op hetzelfde moment hebben we gevraagd hoeveel frisdrank je drinkt, of je fietsend of lopend naar school gaat. We hebben bijna 8000 kinderen gemeten verspreid over 8 landen.”

“Het leuke aan dit onderzoek is dat we niet alleen de kinderen hebben bevraagd, maar ook hun ouders. Belangrijk aspect van dit onderzoek is dat we ook naar de thuis- en de schoolomgeving hebben gekeken. Of je dus thuis de mogelijkheden krijgt om gezond te eten en veel te bewegen. Als de ouders het goede voorbeeld geven, zijn kinderen dan eerder geneigd om gezond te eten en veel te bewegen.”

Over de uitkomsten mag ze nog niets vertellen. De kleine onthulling die Singh wel wil doen is dat er ‘grote verschillen tussen landen in Europa’ uit naar voren komen.

Dit onderzoek is met Europees geld gefinancierd. Gaat dat nu ook invloed hebben of krijgen op Europees beleid?
“Dat weet je niet. We hebben wel gekeken de implementatie van de onderzoeksresultaten, dus een gedeelte van het project richt zich wel degelijk op het voeden van de politiek en de stakeholders. We doen echt ons best om de boodschap aan de man te brengen. Over een paar weken hebben we daarom een internationale bijeenkomst in Lyon tijdens het European Congres on Obesity. Daar zullen we geïnteresseerden informeren over de belangrijkste uitkomsten van het ENERGY project.

Dus als de heren en dames politici luisteren, kunnen ze aan de bak?
“Heel graag, kom maar bij mij!”

Gezondheidsvaardigheden aanleren op school helpt leerlingen verantwoorde keuzes te maken voor hun gezondheid en hun toekomst. Met deze werkconferentie krijgt u beter zicht op gezondheidsvaardigheden op school en wat dit voor uw eigen werk kan betekenen.

Aanleiding voor deze dag is het werkbezoek aan Nederland van Prof. Richard Osborne, Deakin University, Australië, expert op het terrein van health literacy en health education. Samen met enkele Europese en Nederlandse deskundigen presenteren NIGZ en Fysio Educatief u een gevarieerd programma over gezondheidsvaardigheden als onderdeel van een gezonde school, hoe dit in het schoolcurriculum kan worden opgenomen, mogelijkheden voor onderzoek en voor beleidsbeïnvloeding.

De dag is bestemd voor onderzoekers, beleidsmakers en praktijkwerkers op het terrein van gezonde school, gezondheidsvaardigheden en vindt plaats in het Life Long Learning House, Groenburgwal 59, 1011 HT Amsterdam. Deelname kost €100,- , voor studenten €50,- en u kunt zich opgeven via het aanmeldingsformulier.

Met bijdrage van:

• Facilitator Ian Young, European research consultant, Health Promoting Schools, Scotland 
• Health literacy concepts by prof. Richard Osborne, Deakin University, Australia 
• Health literacy in schools by dr. Leena Paakkari, University of Jyvä skylä, Finland 
• Parent involvement by Dr. Frederik Smit, ITS, Radboud University Nijmegen, Netherlands 
• Learning by moving by Dr. Amika Singh, VU University Medical Centre, Netherlands 
• Life skills in schools by Engelien van der Zwaag, NIGZ, Netherlands 
• Child & Development Shanti George, Independent researcher, Netherlands 
• Health and nutrition education Dr. Malcolm Thomas, Director of School of Education and Lifelong Learning, Wales
• Bonding by movement by Elise Sijthoff, Health literacy programme developer Fysio Educatief, Netherlands

In deze vergelijkende literatuurstudie zijn 14 onderzoeken betrokken, de meesten (12) uit de Verenigde Staten. De kinderen of hun ouders die aan de onderzoeken deelnamen, werden  gevraagd bij te houden hoeveel en wanneer de kinderen met sport of fysieke activiteiten bezig waren. In één onderzoek  werden de kinderen 8 weken gevolgd, in een andere studie wel 5 jaar. De leeftijd van de kinderen varieerde van 6 tot 18 jaar.

Positieve effecten

Voor de positieve effecten van het bewegen geeft het onderzoek drie redenen:

• Er vloeit meer bloed naar de hersenen, dus ook meer zuurstof, waardoor er meer verbindingen ontstaan tussen de hersencellen en ze beter werken.
• Door te bewegen worden geluksstoffen aangemaakt (endorfine en norepinefrine) waardoor het stressniveau daalt en kinderen zich beter voelen. Wie zich goed voelt, functioneert gewoon beter.
• Lidmaatschap van een sportvereniging heeft ook een positief effect, omdat kinderen zich in groepsverband aan regels leren houden en kunnen zij zich ook in de klas beter concentreren.

Groot nieuws

De idee dat goed bewegen en sport deze effecten hebben, leeft bij Fysio Educatief al veel langer. Dat er wetenschappelijk bewijs door deze vergelijkende literatuurstudie is geleverd, verheugd ons natuurlijk zeer. Het is groot nieuws, omdat de relatie tussen lichaamsbeweging en schoolprestaties voor de eerste keer wordt gelegd. De aandacht voor het onderzoek kwam dus ook uit alle windstreken.

In Nederland hoopt Singh ook op meer aandacht voor het onderzoek, vertelde ze aan Het Parool, bijvoorbeeld omdat er op gymlessen wordt bezuinigd.

“Scholen schaffen de vakleerkrachten af of laten gymlessen vervallen voor allerlei andere activiteiten, omdat ze denken dat het toch niet belangrijk is. Nu hebben we het bewijs dat bewegen niet alleen fysiek heel belangrijk is, maar zelfs ook voor het leren.” (Het Parool, 4-1-2012, p.6)

Meer over het EMGO

Meer over het onderzoek kunt u lezen in het Engelstalige artikel ‘Physical Activity and Performance at School’, dat verscheen in het Journal of the American Medical Association (vol 166, no. 1, Jan. 2012).

In september publiceerden we een interview met de directeur van NISB. Daarin kwam naar voren dat zij kritisch is over het beleid van de huidige regering. In deel twee spreken we verder over de rol van onder andere gemeenten bij het stimuleren van bewegen en het verbeteren van de gezondheid.

Overigens gaat dat inverdieneffect ook op voor het bedrijfsleven, getuige de symbolische opening van de beurs door Clémence Ross op 3 januari. Alleen heet het dan return on investment. Volgens NISB zou de BV Nederland 380 tot 930 miljoen kunnen verdienen op ziekteverzuim als meer medewerkers gaan sporten en er een gezonde leefstijl op na houden.

Clémence Ross (NISB)

Wezenlijke beïnvloeders

Terug naar de gemeenten en de jeugd, die voor het NISB speerpunt is. De meest effectieve preventie van gezondheidsproblemen begint toch bij hen. Ross maakt zich er zorgen over:
Ross: “Als je kijkt naar de gezondheidstoestand van de jeugd, dan is dat wel zo serieus dat je daar actief moet ingrijpen. Te weinig bewegen, overgewicht. Daar zal je de ouders in moeten meenemen, want dat zijn – met de school – de meest wezenlijke beïnvloeders.”

“Vanuit onze missie zijn we gehouden om zoveel mogelijk kennis te ontwikkelen die het verschil kan maken, die lokaal kan worden ingezet, want het gebeurt in de straat waar je woont. Hoe verleidt je jeugd tot ander gedrag? Wat is de invloed van het niet-bewegen op hu schoolprestaties? Want daarmee kun je andere partijen overtuigen hier wat aan te doen.”

Bij het stimuleren van bewegen in de buurt is de rol van de gemeenten aanzienlijk. Gemeenten die ook hebben te maken met bezuinigingen, een mindere economie en toch meer moeten doen met minder geld. Dat geeft een verstoorde balans, maar gemeenten kunnen sommige dingen ook beter doen.

“Wat eigenlijk heel jammer is dat nog niet alle gemeenten op de hoogte zijn van de inverdieneffecten van goed sport- en leefstijlbeleid. Je hoeft dan minder meer uit te geven. Bijvoorbeeld door een aanpak als met WhoZNext. Dat is een aanpak waarbij jongeren, zelf sportactiviteiten bedenken die aansluiten bij wat zij leuk vinden. Daardoor zijn die activiteiten ook drukker bezet en succesvoller. Een ander traject is Coaches 16-21 jaar. Jongeren die eerder soms werden gezien als overlastgevend, krijgen daar verantwoordelijkheid om sportactiviteiten in de buurt op te zetten, onder begeleiding van een ervaren kracht. Daardoor wordt hun rol in de buurt ook ineens positiever.”

Geen softe business

“Het is nog onvoldoende bekend dat die resultaten echt grote inverdieneffecten kunnen hebben. Dat is geen softe business! Het zijn keiharde resultaten die je kunt halen: activeren op positieve manier, gezondheidswinst, sociale samenhang vergroten in een wijk. Maar wel doen op een manier die geprobeerd is, die effect heeft.”

Een concreet voorbeeld daarvan geeft Clémence Ross aan de hand van de veelbesproken gemeentelijke verantwoordelijkheid voor jeugdzorg en -hulpverlening.
“Een uithuisplaatsing van een jongere is bijvoorbeeld erg duur is, wel €100.000 per jaar. In sommige gevallen kan je met een speciaal sportprogramma veel meer bereiken. Dan kan bijvoorbeeld een programma met kracht- en vechtsporten enorm helpen om innerlijke onrust te bestrijden, zelfvertrouwen geven, gericht bezig met negatieve energie. Begeleiding en zorg leveren dan echt geld op.”

Gemeenten hebben er dus financieel erg veel aan om dit te doen, maar de politieke cultuur kan in de weg staan.
Ross: “Dit onderwerp kun je eigenlijk in de lokale politiek niet zelf claimen. De sportwethouder moet zijn succes delen met de wethouder die over de WMO of het onderwijs gaat. Dat is niet de sterkste kant van politici, die willen toch ergens hun vlaggetje in kunnen steken. Waarom zou ik ergens geld insteken en de ander daarvan laten profiteren?”

Daarin ziet zij overigens wel verbetering. Steeds meer gemeenten, wethouders en bestuurders gaan programmatisch samenwerken.
“Daardoor weten wethouders steeds beter dat wat zij doen ook effect heeft op het beleidsterrein van een ander. Zodat ze daarin meer samen optrekken. Een gemeente als Enschede vind ik bij uitstek een gemeente die dat goed doet. Een actieve leefstijl, sport en bewegen zijn zaken die alle domeinen raken, die niet exclusief zijn voor één beleidsterrein. De wethouder financiën zou moeten kunnen aantonen wat het hem oplevert en dat is steeds beter mogelijk.”

Combinatiefuncties: Goede praktijk niet doorkruisen

Een andere landelijke ontwikkeling is de komst van de combinatiefuncties, waarin bijvoorbeeld GGD medewerkers als organisatorische spil moeten gaan optreden tussen school, gezin en goede leefstijl bevorderende activiteiten en sportmogelijkheden. Het NISB werkte mee aan de omschrijving van die combinatiefuncties.

Bekijk video over Amsterdamse combinatiefuncties

Wat zijn uw verwachtingen van deze combinatiefuncties?
Ross: “Het is op zich goed dat in al die domeinen waar de jeugd zich begeeft, dat daar een netwerker tussen zit die de zaak in goede banen leidt en ondersteunt. Lijkt mij fantastisch. Maar er was al een heel aantal gemeenten die al één of meerdere mensen had die dat al deden. Ik vind ook dat je de goede praktijk die er al is vooral niet moet doorkruisen. Je ziet ook dat gemeenten deze mensen soms hebben herbenoemd tot combinatiefunctionaris.”

“De bestaande goede praktijk vind je niet vanachter een bureau of op een ministerie. Je moet kijken naar wat al werkt en hoe je die mensen optimaal kunt laten gedijen. Want het is heel erg ingewikkeld om, in dat netwerk van organisaties en besturen waar je in zo’n functie mee te maken hebt, als bindmiddel te opereren. Je moet zorgen dat je het takenpakket op orde is en je niet laten overvoeren door alle ambities die er leven.”

“Wij als NISB zouden eerder geneigd zijn precies te beschrijven wat de succesformule is om iemand zo’n taak te laten uitvoeren. Vervolgens kun je zoveel mogelijk van die mensen aanstellen, maar aansluiting bij de praktijk is belangrijk. Gewoon kopiëren wat al goed werkt, daar kan je een boel van leren. Beter dan iets zogenaamd nieuws bedenken.”

“Ik ben dus blij met die combinatiefuncties als zodanig, maar Ik hoop wel dat gemeenten dat werk ook verankeren in het beleid. Als er alleen maar weer iets gebeurt, omdat er een stimuleringsmaatregel is en daarna hou je er weer mee op: dat schiet niet op natuurlijk. Alles wat het NISB doet, is gericht op het borgen in beleid. Dat het niet afhangt van personen, een toevallige regeling of een minister.”

Integraal is geen optelsom van eigen belangen

Een andere onderwerp dat al enkele jaren op de agenda staat, zijn de integrale kindcentra. Kinderen van 0 tot 13 jaar zouden daar de hele dag terecht moeten kunnen voor onderwijs, opvang, sport en spel. Het zou versnippering van de verschillende activiteiten kunnen verhelpen en werkende ouders ondersteunen.

Ross zegt hierover: “We leven in een dynamische omgeving. Alle ouders zouden moeten kunnen vertrouwen op scholen, kinderopvang als medeopvoeders. Maar dat moet dan ook echt integraal zijn. Het betekent niet dat je met zijn allen in één gebouw zit en vervolgens langs elkaar heen werkt. Dat betekent dat je wel gezamenlijke beleidskaders en opvattingen over hoe jij denkt samen het verschil te maken. Daar mogen ook best verschillen in profiel zijn.”

“Dat betekent ook dat die verschillende organisaties moeten wegkomen van hun institutionele belangen. Integraal kan geen optelsom van hun eigen belangen zijn. Het gaat erom wat je dan op het niveau van een kind, van ouders en van professionals voor elkaar wilt krijgen. Hoe gaan we dingen beter doen dan we al doen?”

Voetbalclub als buurtcentrum

“Er zijn leuke voorbeelden van. Bijvoorbeeld de voetbalclub die het integrale buurtcentrum is geworden, dat zich ook bijna commercieel kan bedruipen. In Enschede, in Richtersbeek, zit een club die eigenlijk het buurthuis van de toekomst is. Daar zijn plannen binnen die buurtvereniging om een deel van het onderwijs te doen, om maatschappelijke stages te organiseren. Ze gaan uit van de inhoud, van de gedrevenheid om mensen te helpen en niet van behoefte van instituties.

“Er zit daar een ondernemer die vindt dat dat gewoon moet gebeuren. Hij gaat met partijen aan de slag gaat en krijgt ook geld bij elkaar om dat te realiseren. Daar doen dus zogenaamd onbemiddelbare werklozen nu gewoon goed werk. Dat is een fantastisch verhaal.”

“Je moet van zo’n integraal kindcentrum eigenlijk een business case maken. Durven kijken hoe je er misschien wel minder aan uitgeeft dan meer. En belangrijk is dat je uitgaat van de behoefte van mensen, dat het mens en kind gerelateerd is, dat het geen eilandjes zijn maar echte samenwerking. Mensen moeten ook zelf enthousiast zijn dat er een integraal kindcentrum is.”

Dan komen de ervaringen van Clémence Ross als voormalig staatsecretaris van VWS (2002-2007) weer even voor het voetlicht.
“Je moet vragen wat mensen nodig hebben. Ik heb bij de WMO gemerkt dat mensen niet altijd vragen om meer zorg, maar net even anders. Daar was soms sprake van een overaanbod. Ze willen geen scootmobiel, maar gewoon een luisterend oor. Het zit vaak in simpele dingen. Belangrijk is te weten wat er op straat leeft.”

Vanuit de uitgeverij heeft Mara Tielemans het project met de Wilhelminaschool begeleid. Zij is bijzonder te spreken over de samenwerking met de school. Het enthousiasme en de inzet van directeur Rein Versluis en zeker ook van docente Louise Bregman vindt ze dan ook geweldig. In de video vertellen zowel Mara Tielemans als Louise Bregman meer over het project.